Avtoritar rejimlərin sərhəddən kənara uzanan əli: Constantinos Efstathiou ilə müsahibə
Avtoritar rejimlər artıq tənqidçi səsləri yalnız ölkə daxilində deyil, sərhədlərdən kənarda da hədəfə alır. Jurnalistlər, hüquq müdafiəçiləri, siyasi fəallar və mühacirətdə yaşayan hökumət tənqidçiləri təhdid, izləmə, saxta cinayət işləri, qiyabi hökmlər, ailə üzvlərinə təzyiq və beynəlxalq hüquqi mexanizmlərdən sui-istifadə yolu ilə susdurulmağa çalışılır.
Caspian Watch-un təsisçisi Abid Qafarov bu mövzunu Avropa Şurası Parlament Assambleyasının üzvü, Kiprdən olan parlamentar və transmilli repressiyalar üzrə məruzəçi Constantinos Efstathiou ilə müzakirə edib.
Müsahibədə transsərhəd repressiyaların Avropanın hüquqi məkanına yaratdığı təhlükə, siyasi motivli ekstradisiya sorğuları, İnterpol mexanizmlərindən sui-istifadə, mühacir fəalların ailələrinə təzyiq, hədəfli sanksiyalar və demokratik dövlətlərin repressiv rejimlərlə münasibətdə daşıdığı məsuliyyət barədə danışılıb.
Efstathiou vurğulayır ki, demokratik ölkələr siyasi motivli hüquqi sorğulara kor-koranə əməl etməməli, repressiv rejimlərin təqib mexanizminin bir hissəsinə çevrilməməlidirlər.
Müsahibəni təqdim edirik.
Müsahibənin mətni
Abid Qafarov:
Salam, hörmətli tamaşaçılar. Mən Abid Qafarovam, Caspian Watch platformasının təsisçisiyəm. Bu gün Avropa Şurası Parlament Assambleyasının işi fonunda mühüm bir mövzunu — transsərhəd repressiyaları və xaricdə yaşayan tənqidçi səslərin müdafiəsini müzakirə edirik.
Qonağımız AŞPA üzvü, Kiprdən olan parlamentar və transsərhəd repressiyalar mövzusu üzrə məruzəçi cənab Constantinos Efstathiou-dur. Cənab Efstathiou, vaxt ayırdığınız və bu vacib mövzuda bizimlə danışmağa razılıq verdiyiniz üçün Sizə təşəkkür edirəm.
Constantinos Efstathiou:
Çox sağ olun. Dəvətinizə görə təşəkkür edirəm. Bu mövzu təkcə bir ölkənin və ya bir qrup insanın problemi deyil. Transsərhəd repressiyalar artıq Avropanın hüquqi məkanına, demokratik təhlükəsizliyinə və insan hüquqları sisteminə birbaşa təsir göstərən ciddi məsələdir. Ona görə də bu barədə danışmaq və konkret həll yolları axtarmaq çox vacibdir.
Abid Qafarov:
Sizin məruzənizdə transsərhəd repressiya demokratiya və hüququn aliliyi üçün artan təhlükə kimi təqdim olunur. Sizcə, avtoritar rejimlər niyə son illərdə daha cəsarətli davranmağa başlayıblar? Niyə onlar jurnalistləri, fəalları və hökumət tənqidçilərini ölkəni tərk etdikdən sonra da hədəfə almaqda özlərini daha sərbəst hiss edirlər?
Constantinos Efstathiou:
Bunun bir neçə səbəbi var. Əvvəla, avtoritar rejimlər başa düşüblər ki, tənqidçi səslərin ölkəni tərk etməsi həmin səslərin susması demək deyil. Əksinə, çox vaxt jurnalistlər, hüquq müdafiəçiləri və siyasi fəallar xaricə çıxdıqdan sonra daha təhlükəsiz mühitdə danışmağa, faktları beynəlxalq auditoriyaya çatdırmağa və ictimai rəy yaratmağa başlayırlar. Bu da avtoritar hakimiyyətləri narahat edir.
İkinci səbəb cəzasızlıq mühitidir. Əgər bir rejim görürsə ki, xaricdə yaşayan tənqidçilərə qarşı təhdid, izləmə, ailə üzvlərinə təzyiq, saxta cinayət işləri və ya beynəlxalq hüquqi mexanizmlərdən sui-istifadə ciddi nəticə doğurmur, o zaman bu davranışı davam etdirməyə meyilli olur. Burada problem təkcə repressiv dövlətlərdə deyil, həm də demokratik ölkələrin bəzən gec, zəif və parçalanmış reaksiya verməsindədir.
Üçüncü mühüm məsələ odur ki, bu repressiyalar yalnız fiziki zorakılıq formasında deyil, həm də hüquqi, rəqəmsal, diplomatik və psixoloji alətlər vasitəsilə həyata keçirilir. İnterpol bildirişlərindən, ekstradisiya sorğularından, bank və maliyyə sistemlərindən, onlayn izləmə və şəxsi məlumatların yayılmasından sui-istifadə halları mövcuddur. Bütün bunlar tənqidçi səslərdə qorxu yaratmaq, diasporanı susdurmaq və ictimai müzakirəni boğmaq məqsədi daşıyır.
Abid Qafarov:
Avropa Şurasına üzv dövlətlər xaricdə yaşayan fəalları, jurnalistləri və hüquq müdafiəçilərini qorumaq üçün hansı konkret alətlərdən istifadə etməlidirlər? Daha sərt milli qanunlar, hədəfli sanksiyalar, diplomatik sui-istifadəyə məhdudiyyətlər, İnterpol islahatı və ya qurbanlar üçün daha güclü müdafiə mexanizmləri — bunlardan hansı daha vacibdir?
Constantinos Efstathiou:
Mən bunu bir alət seçimi kimi görmürəm. Burada kompleks və əlaqələndirilmiş yanaşma lazımdır. Birinci addım transsərhəd repressiyanın aydın hüquqi anlayışının formalaşdırılmasıdır. Dövlətlər bu fenomeni yalnız ayrı-ayrı cinayət hadisələri kimi deyil, xarici dövlətlərin siyasi məqsədlərlə həyata keçirdiyi sistemli təzyiq mexanizmi kimi tanımalıdırlar.
İkinci addım milli qanunvericilikdə konkret müdafiə mexanizmlərinin yaradılmasıdır. Hüquq-mühafizə orqanları, prokurorluq, məhkəmələr və miqrasiya qurumları transsərhəd repressiyanın nə olduğunu bilməli, bu cür halları tanımaq üçün təlim almalı və qurbanların müraciətlərinə ciddi yanaşmalıdırlar. Qurbanlar üçün ayrıca müraciət kanalları, etibarlı əlaqə nöqtələri və təhlükəsiz məlumatlandırma mexanizmləri olmalıdır.
Üçüncü məsələ beynəlxalq hüquqi əməkdaşlıq alətlərindən sui-istifadənin qarşısını almaqdır. İnterpol bildirişləri, ekstradisiya sorğuları və qarşılıqlı hüquqi yardım mexanizmləri siyasi təqib üçün istifadə olunmamalıdır. Əgər bir şəxsin barəsindəki sorğunun siyasi motivli olması barədə ciddi əlamətlər varsa, demokratik dövlətlər bunu sadəcə texniki hüquqi prosedur kimi qəbul etməməli, insan hüquqları kontekstində qiymətləndirməlidirlər.
Dördüncü məsələ hədəfli sanksiyalardır. Transsərhəd repressiyada iştirak edən vəzifəli şəxslərə, təhlükəsizlik qurumlarının nümayəndələrinə, prokurorlara, hakimlərə və bu prosesdə rol alan digər şəxslərə qarşı viza qadağaları, aktivlərin dondurulması və digər fərdi məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Bu cür tədbirlər cəzasızlıq hissini zəiflədir və şəxsi məsuliyyət prinsipini gücləndirir.
Abid Qafarov:
Son illərdə Avropada yaşayan azərbaycanlı fəallar, jurnalistlər və hökumət tənqidçiləri barəsində cinayət işləri, həbs qərarları və qiyabi hökmlər verilib. Sizcə, bu, transsərhəd repressiyanın forması sayıla bilərmi? Avropa dövlətləri bu cür hüquqi alətlər siyasi motivli göründükdə necə davranmalıdırlar?
Constantinos Efstathiou:
Əgər hüquqi mexanizmlər real cinayət təqibi üçün deyil, tənqidçi səsləri qorxutmaq, onların hərəkət azadlığını məhdudlaşdırmaq, beynəlxalq statuslarını zəiflətmək və ya onları susdurmaq üçün istifadə olunursa, bu, transsərhəd repressiya kontekstində qiymətləndirilməlidir. Burada əsas məsələ sənədin formal adı deyil, onun mahiyyəti və məqsədidir.
Qiyabi hökmlər, beynəlxalq axtarış sorğuları, ekstradisiya tələbləri və ya digər hüquqi mexanizmlər bəzən demokratik ölkələrə adi hüquqi əməkdaşlıq kimi təqdim olunur. Lakin əgər həmin şəxslər jurnalist fəaliyyətinə, siyasi mövqeyinə, insan hüquqları müdafiəsinə və ya hökuməti tənqid etdiyinə görə hədəfə alınıbsa, Avropa dövlətləri çox ehtiyatlı davranmalıdırlar.
Belə hallarda avtomatik əməkdaşlıq yolverilməzdir. Dövlətlər siyasi motiv ehtimalını araşdırmalı, şəxsin təhlükəsizliyini, ədalətli məhkəmə hüququnu və geri qaytarılacağı təqdirdə üzləşə biləcəyi riskləri nəzərə almalıdırlar. Non-refoulement prinsipi — yəni şəxsin işgəncə, qeyri-insani rəftar və ya siyasi təqib riski olan yerə qaytarılmaması — burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Mənim mövqeyim budur ki, demokratik dövlətlər transsərhəd repressiyanın icraçısına çevrilməməlidirlər. Əgər onlar siyasi motivli sorğulara kor-koranə əməl edirlərsə, faktiki olaraq repressiv rejimlərin əlində alətə çevrilə bilərlər.
Abid Qafarov:
Azərbaycanlı mühacir tənqidçilər tez-tez bildirirlər ki, təzyiq yalnız onların özlərinə deyil, Azərbaycanda qalan ailə üzvlərinə də yönəlir. Ailə üzvləri təhdid olunur, polisə çağırılır, dindirilir, bəzən həbs və ya digər qorxutma üsulları ilə üzləşirlər. Avropa Şurası ailə üzvlərinə təzyiqi də transsərhəd repressiyanın bir hissəsi kimi qəbul etməlidirmi?
Constantinos Efstathiou:
Bəli, məncə, bu, mütləq şəkildə transsərhəd repressiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki repressiyanın məqsədi yalnız konkret şəxsin fiziki təhlükəsizliyinə zərər vurmaq deyil. Məqsəd həmin şəxsi susdurmaq, onun ictimai fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq, ona psixoloji təzyiq göstərmək və ətrafında qorxu atmosferi yaratmaqdır.
Ailə üzvlərinə təzyiq çox effektiv və çox qəddar bir vasitə kimi istifadə olunur. Xaricdə yaşayan jurnalist və ya fəal özünü nisbətən təhlükəsiz hiss edə bilər, amma ailəsinin, valideynlərinin, həyat yoldaşının, övladlarının və ya yaxın qohumlarının təhlükə altında olduğunu düşündükdə, bu, onun söz azadlığına birbaşa təsir edir. Bu, görünməyən senzura formasıdır.
Ona görə də Avropa Şurası və üzv dövlətlər ailə üzvlərinə yönəlmiş təzyiqi ayrıca və ciddi indikator kimi qəbul etməlidirlər. Sığınacaq prosedurlarında, təhlükəsizlik qiymətləndirmələrində və transsərhəd repressiya ilə bağlı araşdırmalarda bu faktor nəzərə alınmalıdır. Repressiv rejimlər bəzən sərhədlərdən kənardakı şəxsi birbaşa hədəfə ala bilmədikdə, onun ölkə daxilindəki yaxınlarına təzyiq göstərirlər. Bu mexanizm görməzlikdən gəlinməməlidir.
Abid Qafarov:
Əgər Azərbaycanda daxili repressiyalar, siyasi məhbus problemi və xaricdəki tənqidçilərə təzyiq eyni vaxtda davam edirsə, AŞPA Azərbaycan hakimiyyətinə hansı mesajı verməlidir? Daha sərt nəticələr, o cümlədən bu praktikada iştirak edən şəxslərə qarşı hədəfli sanksiyalar gündəmə gəlməlidirmi?
Constantinos Efstathiou:
Mesaj aydın olmalıdır: insan hüquqları, hüququn aliliyi və demokratik öhdəliklər seçim məsələsi deyil. Avropa Şurasına üzvlük müəyyən dəyərlərə əsaslanır. Əgər bir dövlət bu dəyərləri sistemli şəkildə pozursa, jurnalistləri, hüquq müdafiəçilərini, siyasi rəqibləri və tənqidçiləri hədəfə alırsa, buna sadəcə diplomatik narahatlıqla cavab vermək kifayət deyil.
AŞPA və Avropa Şurası çərçivəsində həm siyasi, həm hüquqi, həm də institusional cavab mexanizmləri gücləndirilməlidir. Repressiv praktika davam etdikcə, yalnız ümumi çağırışlar yox, konkret nəticələr də olmalıdır. Buraya monitorinqin gücləndirilməsi, siyasi məsuliyyətin artırılması, beynəlxalq hüquqi öhdəliklərin icrasının tələb edilməsi və zərurət olduqda fərdi hədəfli tədbirlər daxildir.
Hədəfli sanksiyalar məsələsində isə prinsip belə olmalıdır: kollektiv cəza deyil, şəxsi məsuliyyət. Əgər konkret vəzifəli şəxslər, hakimlər, prokurorlar, təhlükəsizlik orqanlarının nümayəndələri və ya digər aktorlar siyasi təqibdə, qiyabi hökmlərdə, saxta ittihamlarda, ailə üzvlərinə təzyiqdə və ya transsərhəd repressiyada rol oynayırlarsa, onlar Avropanın demokratik məkanında rahat hərəkət edə və faydalana bilməməlidirlər.
Ən vacibi isə budur ki, Azərbaycan cəmiyyəti unudulmamalıdır. Söhbət yalnız hökumətlərarası münasibətlərdən getmir. Söhbət insanlardan, jurnalistlərdən, ailələrdən, siyasi məhbuslardan, hüquq müdafiəçilərindən və azad sözə görə risk alan şəxslərdən gedir. Avropa Şurasının cavabı həmin insanlara göstərməlidir ki, onların səsi eşidilir və onların hüquqları beynəlxalq gündəmdədir.
Abid Qafarov:
Cənab Efstathiou, bu vacib mövzu barədə fikirlərinizi bölüşdüyünüzə, həmçinin transsərhəd repressiyalara qarşı mübarizə və tənqidçi səslərin müdafiəsi istiqamətində gördüyünüz işə görə Sizə təşəkkür edirəm. Ümid edirəm ki, bu müzakirələr Avropada daha konkret və təsirli addımların atılmasına töhfə verəcək.
Constantinos Efstathiou:
Mən də təşəkkür edirəm. Bu mövzuda ictimai məlumatlılığın artırılması çox vacibdir. Transsərhəd repressiya ilə mübarizə yalnız hökumətlərin və beynəlxalq təşkilatların işi deyil; vətəndaş cəmiyyəti, jurnalistlər və demokratik ictimaiyyət də bu prosesin mühüm hissəsidir.
Sənədin redaktə prinsipi: məna və məzmun qorunmaqla cümlələr publika üçün daha aydın, diplomatik və axıcı formada təqdim edilmişdir.
