Azərbaycan Avropada məhbus sıralamasında ön pillələrdə: rəqəmlər və ziddiyyətli izahlar
Avropa Şurasının 2025-ci il üzrə “Avropada həbsxanalar və məhbuslar” hesabatına əsasən, Avropa Şurası ölkələri arasında Azərbaycan məhbus sayının əhali nisbətinə görə ikinci yerdə qərarlaşıb. Rəsmi rəqəmlərə görə, Azərbaycanda hər 100 min nəfərə 271 məhbus düşür və ölkə yalnız Türkiyədən geri qalır.
Bu göstərici təkcə statistik fakt kimi deyil, həm də ölkənin cəza siyasəti və hüquq sisteminin effektivliyi ilə bağlı sualları yenidən gündəmə gətirir.
Artan məhbus sayı: struktur problem siqnalı
Hesabata görə, 2020-ci ildə 21 694 olan məhbus sayı 2025-ci ilin əvvəlində 27 673-ə yüksəlib. Bu artım, hüquqşünasların fikrincə, təkcə cinayətkarlığın yüksəlməsi ilə izah oluna bilməz.
Vəkil Fariz Namazlı bildirir ki, problemin kökündə həbs cəzasının “standart reaksiyaya” çevrilməsi dayanır. Onun sözlərinə görə, xüsusilə istintaq mərhələsində həbs qətimkan tədbirinin geniş tətbiqi sistemi ağırlaşdırır və həbsxanalarda sıxlığı artırır.
Namazlının qeyd etdiyi daha bir məqam isə alternativ cəzaların zəif işləməsidir: girov, ev dustaqlığı və digər tədbirlər praktiki olaraq məhdud tətbiq olunur, xüsusilə ağır cinayətlərdə isə həbs demək olar ki, avtomatik seçilir.
Siyasi məhbus iddiaları və Avropa Məhkəməsi qərarları
Hüquq müdafiəçiləri artan məhbus sayının bir hissəsini siyasi motivli həbslərlə əlaqələndirir. Namazlı 328 siyasi məhbusdan bəhs etsə də, bu rəqəmin daha yüksək ola biləcəyini iddia edir.
O, həmçinin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi qərarlarına istinad edərək bildirir ki, Azərbaycana qarşı çıxarılan 18-ci maddə (siyasi məqsədli məhdudlaşdırma) pozuntuları ölkədə hüquqi prosedurların sui-istifadə olunduğu barədə ciddi suallar yaradır.
Rəsmi mövqe: islahatlar və narkotik cinayətləri arqumenti
Digər tərəfdən, hakimiyyət nümayəndələri cəza siyasətində yumşalma və islahatların olduğunu bildirir. Zahid Oruc hesab edir ki, son illərdə Cinayət Məcəlləsində yüzlərlə dəyişiklik edilib, probasiya sistemi genişləndirilib və minlərlə insan elektron nəzarət vasitəsilə azadlıqdan məhrum edilmədən cəza çəkir.
Deputatın sözlərinə görə, məhbusların böyük hissəsi narkotiklə bağlı cinayətlərə görə həbsdədir və bu faktor ümumi statistikaya ciddi təsir göstərir.
Kritik sual: islahatlar niyə nəticə vermir?
Rəqəmlər və rəsmi açıqlamalar arasında əsas ziddiyyət budur: islahatlar aparıldığı deyilsə də, məhbus sayı azalmaq əvəzinə artır.
Hüquqşünaslar bunu üç əsas problem ilə izah edir:
- istintaq dövründə həbsin avtomatik tətbiqi,
- məhkəmələrdə bəraət qərarlarının azlığı,
- alternativ cəzaların real praktikada zəif işləməsi.
Bunun fonunda Avropada yüksək sıralanma təkcə hüquqi deyil, həm də institusional problem kimi qiymətləndirilir.
Nəticə: sistem yükü artır, səbəblər isə mübahisəlidir
Azərbaycanın məhbus statistikasındakı mövqeyi artıq təkcə hüquq müdafiəçilərinin deyil, rəsmi dairələrin də qəbul etdiyi bir problemə çevrilib. Lakin səbəblərin izahı hələ də iki fərqli narrativ arasında bölünür: biri sistemli hüquqi sərtlik və siyasi təsir iddiaları, digəri isə cinayət strukturunun və sosial faktorların roludur.
Hər iki halda isə əsas sual açıq qalır: islahatlar niyə nəticəyə çevrilmir və niyə həbs əsas cəza aləti olaraq qalır?
