Qalib ölkənin məğlub vətəndaşı
“Müharibədən sonra vəziyyət daha yaxşı olacaq” fikri puç olub əridi.
Müharibə bitdi, bəs niyə gözlənilən rifah gəlmədi?
2020-ci ilin payızında Azərbaycan cəmiyyətində ən geniş yayılmış gözləntilərdən biri belə idi: müharibə başa çatdıqdan sonra ölkədə həm iqtisadi, həm sosial, həm də siyasi sahələrdə yeni mərhələ başlayacaq. İnsanlar düşünürdülər ki, uzun illər davam edən münaqişənin yaratdığı yük aradan qalxacaq, dövlət resursları daha səmərəli istifadə olunacaq, həyat səviyyəsi yüksələcək, idarəetmədə keyfiyyət dəyişiklikləri baş verəcək.
Lakin aradan keçən illər göstərdi ki, hərbi qələbə ilə dövlətin inkişafı arasında avtomatik əlaqə yoxdur. Daha dəqiq desək, qələbə imkan yaradır, amma həmin imkandan istifadə edib-etməmək artıq idarəetmə modelindən, siyasi institutlardan və iqtisadi strategiyadan asılıdır.
Bu gün maraqlı və bir qədər də narahatedici mənzərə yaranıb. Müharibədə məğlub olan Ermənistan bir sıra beynəlxalq göstəricilərdə qalib Azərbaycandan daha yaxşı nəticələr göstərir. Bu, əlbəttə, Ermənistanın problemsiz ölkə olması anlamına gəlmir. Əksinə, ölkə hələ də yoxsulluq, miqrasiya, təhlükəsizlik riskləri və iqtisadi asılılıq kimi ciddi problemlərlə üz-üzədir. Ancaq buna baxmayaraq, siyasi rəqabət, media mühiti, vətəndaş fəallığı və bəzi iqtisadi göstəricilər üzrə müəyyən üstünlüklər əldə edə bilib.
Tarixdə buna bənzər nümunələr az deyil.
İkinci Dünya müharibəsinin sonunda Almaniya tamamilə viran edilmişdi. Berlin xarabalığa çevrilmişdi, sənaye müəssisələrinin böyük hissəsi məhv olmuşdu, milyonlarla insan həyatını itirmişdi. O dövrün müşahidəçilərinin əksəriyyəti Almaniyanın uzun illər özünə gələ bilməyəcəyini düşünürdü.
Ancaq bir neçə onillik sonra vəziyyət tamamilə dəyişdi.
Müharibənin əsas qaliblərindən biri olan Sovet İttifaqında insanlar ərzaq növbələrində dayanarkən, məğlub Almaniya dünyanın ən inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarından birinə çevrilmişdi.
Burada əsas səbəb almanların məğlub olması deyildi.
Əsas səbəb müharibədən sonra qurulan sistem idi.
Almaniya iqtisadi inkişafını ilk növbədə güclü institutlar üzərində qurdu. Məhkəmələr siyasi hakimiyyətin əlavəsinə çevrilmədi. Parlament formal qurum olmadı. Yerli idarəetmə səlahiyyət qazandı. Mətbuat tənqid etmək hüququnu qoruyub saxladı.
Daha vacib məqam isə iqtisadiyyatın rəqabət prinsipləri üzərində qurulması idi.
Mülkiyyət hüququnun qorunduğu, məhkəmələrin nisbətən müstəqil işlədiyi, sahibkarın özünü təhlükəsiz hiss etdiyi ölkələrdə investisiya gəlir. İnvestisiya gələndə istehsal yaranır. İstehsal yarananda isə rifah artır.
Bu sadə həqiqət neftdən, qazdan və təbii sərvətlərdən daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Çünki sərvət ölkəni zəngin edə bilər, amma institutlar ölkəni inkişaf etdirir.
Məhz burada Azərbaycanın əsas problemi ortaya çıxır.
Son iyirmi ildə ölkəyə yüz milyardlarla dollar neft gəliri daxil olub. Bu vəsaitlə yollar, körpülər, hava limanları, stadionlar və möhtəşəm binalar tikilib. Lakin inkişaf etmiş dövlətlərin təcrübəsi göstərir ki, fiziki infrastruktur yalnız inkişafın görünən hissəsidir.
Əsas məsələ görünməyən infrastrukturdur.
Müstəqil məhkəmə sistemi.
Keyfiyyətli universitetlər.
Azad media.
Rəqabətli biznes mühiti.
Şəffaf dövlət idarəçiliyi.
İnklüzivlik.
Məhz bunlar uzunmüddətli rifahın təməlini təşkil edir.
Dünya Bankının, Beynəlxalq Şəffaflıq Təşkilatının və digər beynəlxalq qurumların hesabatları uzun illərdir eyni problemə işarə edir: korrupsiya, hüquqi təminatların zəifliyi, iqtisadi inhisarlar və məhdud rəqabət iqtisadi inkişafın qarşısında ciddi maneələr yaradır.
Azərbaycan iqtisadiyyatının başqa bir zəif tərəfi isə neftdən yüksək asılılıqdır.
Neft gəlirləri yüksək olanda problemlər görünmür. Dövlət büdcəsi böyüyür, sosial ödənişlər artır, iri layihələr həyata keçirilir. Amma enerji bazarlarında dəyişiklik baş verən kimi struktur problemlər üzə çıxır.
Bu səbəbdən Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişafı barədə illərdir danışılmasına baxmayaraq, iqtisadiyyatın əsas dayağı yenə də enerji gəlirləri olaraq qalır.
Ermənistan isə fərqli yolla irəliləməyə çalışır.
Ölkənin nə ciddi neft ehtiyatları var, nə də böyük maliyyə imkanları.
Bu səbəbdən onlar məcburən insan kapitalına, informasiya texnologiyalarına, kiçik və orta sahibkarlığa daha çox diqqət ayırmağa çalışırlar.
Son illərdə Ermənistanda texnologiya sektoru iqtisadiyyatın ən sürətlə inkişaf edən sahələrindən birinə çevrilib. Müxtəlif beynəlxalq şirkətlər burada fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Startap ekosistemi formalaşıb. Bütün bunlar hələ böyük iqtisadi möcüzə yaratmayıb, amma iqtisadiyyatın istiqamətini dəyişməyə kömək edib.
Siyasi sahədə isə daha mühüm bir amil diqqət çəkir.
2018-ci ildə Ermənistanda hakimiyyət küçə etirazları nəticəsində dəyişdi. Bu hadisənin bütün nəticələri müsbət qiymətləndirilə bilməz. Lakin bir fakt danılmazdır: cəmiyyət gördü ki, vətəndaşın səsi siyasi sistemə təsir göstərə bilir.
Bu hiss dövlətlə vətəndaş arasında münasibətləri dəyişdirir.
İnsanlar özlərini yalnız idarə olunan obyekt kimi deyil, siyasi proseslərin iştirakçısı kimi hiss etməyə başlayırlar.
Məhz buna görə də demokratiya təkcə siyasi məsələ deyil. Demokratiya həm də iqtisadi məsələdir.
Çünki hökumət ictimai nəzarətdən nə qədər çox çəkinirsə, vəsaitləri bir o qədər səmərəli xərcləməyə məcbur olur.
Azərbaycanda isə müharibədən sonra yaranan ən böyük problemlərdən biri ictimai gözləntilərlə reallıq arasındakı fərqin böyüməsi oldu.
İnsanlar qələbənin həyat şəraitində ciddi dəyişiklik yaradacağını gözləyirdilər.
Ancaq orta aylıq gəlirlərin alıcılıq qabiliyyəti, mənzil əlçatanlığı, gənclərin iş imkanları, təhsil və səhiyyənin keyfiyyəti kimi gündəlik problemlər böyük ölçüdə qalmaqdadır.
Bu səbəbdən cəmiyyətin bir hissəsində belə bir sual yaranır:
Əgər qalib gəlmişiksə, niyə qalib ölkənin vətəndaşı kimi yaşamırıq?
Bu sualın cavabı döyüş meydanında deyil.
Cavab idarəetmədədir.
Tarix göstərir ki, xalqların rifahını tanklar yox, institutlar müəyyən edir.
Sərhədləri ordular dəyişir, amma insanların həyatını qanunlar dəyişir.
Müharibələr ərazilərin taleyini həll edə bilər, lakin dövlətlərin gələcəyini məhkəmələr, universitetlər, azad mətbuat, rəqabətli iqtisadiyyat və məsuliyyətli idarəçilik formalaşdırır.
Almaniyanın uğurunun sirri məğlubiyyət deyildi.
Ermənistanın müəyyən sahələrdə irəliləməsinin səbəbi də məğlubiyyət deyil.
Əsl sirr cəmiyyətlərin özlərini necə idarə etməsindədir.
XXI əsrdə dövlətlərin gücü artıq tankların sayında deyil, institutların keyfiyyətində ölçülür.
Orxan Adıgözəl
21.06.2026
