Azərbaycanda hicab mübahisəsi yenidən gündəmdə: şagird və müəllimlərin hüquqları ilə bağlı suallar yaranır
Polşanın paytaxtı Varşavada ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüqları Bürosunun (ODIHR) təşkilatçılığı ilə keçirilən İnsan Ölçüsü üzrə İllik Konfrans fonunda Azərbaycanda hicablı şagird və müəllimlərin vəziyyəti yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib.
Oktyabrın 5-dən 15-dək davam edən Varşava İnsan Ölçüsü Konfransı ATƏT regionunda insan hüquqları, hüququn aliliyi, fundamental azadlıqlar, tolerantlıq və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması kimi mövzulara həsr olunub. Tədbirdə dövlət nümayəndələri ilə yanaşı, vətəndaş cəmiyyəti, media və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak edir.
Konfransda jurnalist kimi iştirak edən Zəhra Kələndərova bildirir ki, oktyabrın 10-da aparılan müzakirələrdə dini inanclarına görə insanların ayrı-seçkiliyə məruz qalmaması məsələsi də diqqət mərkəzində olub.
Kələndərova hesab edir ki, mövzu Azərbaycan üçün xüsusilə aktualdır. Son günlər sosial şəbəkələrdə və mediada bəzi hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmadığı, qadın müəllimlərdən isə baş örtüyünü çıxarmağın tələb edildiyi barədə məlumatlar yayılıb.
Cəlilabadda 7 nömrəli məktəbin şagirdinin hicabına görə dərsə buraxılmadığını bildirdiyi video da ictimailəşib. Digər məlumatlarda isə Bakının Bayıl ərazisində bəzi hicablı müəllimlərin işə buraxılmadığı və onlardan seçim etmələrinin tələb olunduğu iddia edilir. Bu məlumatların ayrı-ayrı məktəblər üzrə rəsmi araşdırmasının nəticələri hələ açıqlanmayıb.
Yeni qaydalar nə deyir?
Araşdırma göstərir ki, məktəblərdə geyimlə bağlı hüquqi baza 2026-cı ildə əhəmiyyətli şəkildə dəyişdirilib.
Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli qərarı ilə dövlət məktəblərində şagirdlərin geyim qaydalarına yeni müddəalar əlavə olunub. Sənəddə müəyyən edilmiş məktəbli formasının vahidliyini pozan və “ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan” əlavə geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmədiyi qeyd olunur. Qaydalara riayət olunması ilə bağlı məsələlərin məktəbin Pedaqoji Şurası tərəfindən həll ediləcəyi göstərilir.
Lakin qərarın mətnində “hicab” sözü ayrıca qeyd edilmir. Başqa sözlə, sənəd dini baş örtüyünü adı ilə qadağan etmir, amma “dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementləri” ifadəsinin praktikada necə tətbiq ediləcəyi məktəblərdə mübahisələrə səbəb ola bilər.
Müəllimlər üçün də oktyabrın 6-da ayrıca qaydalar qəbul olunub. Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli qərarında qadın müəllimlər üçün klassik pencək-şalvar, pencək-ətək, pencək-don, köynək və ya kofta kimi geyimlər müəyyənləşdirilib. Sənədin 1.6-cı bəndində isə müəllimlərin geyim və geyim elementlərinin “ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun” olması tələb edilir. Hicab həmin sənəddə də ayrıca adlandırılmır.
Yeni qaydaların tətbiqinə məktəb rəhbərliyinin nəzarət etməsi, mübahisəli məsələlərin isə Pedaqoji Şurada həll olunması nəzərdə tutulur.
Hüquqi ziddiyyət varmı?
Azərbaycan Konstitusiyasının 25-ci maddəsi insanların dini mənsubiyyətinə görə hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını qadağan edir. Konstitusiyanın 48-ci maddəsi isə hər kəsin vicdan və din azadlığına malik olduğunu, insanın dini əqidəsini ifadə etmək hüququnun olduğunu təsbit edir.
“Dini etiqad azadlığı haqqında” Qanunda da şəxsin dini etiqadını ifadə etməsinə maneə yaradılmaması nəzərdə tutulur. Bununla belə, qanun dini etiqad azadlığının ictimai təhlükəsizlik, ictimai qayda, sağlamlıq, mənəviyyat və digər şəxslərin hüquqlarının qorunması məqsədilə, qanunda nəzərdə tutulduğu və demokratik cəmiyyətdə zəruri olduğu hallarda məhdudlaşdırıla biləcəyini göstərir.
Azərbaycanın tərəfdar olduğu Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsində də din və etiqad azadlığı qorunur. Bu hüquqa müdaxilə yalnız qanuni əsas olduqda, legitim məqsəd daşıdıqda və demokratik cəmiyyətdə zəruri hesab edildikdə mümkündür.
Bu baxımdan hüquqi müzakirənin əsas məsələsi məktəblərdə vahid geyim qaydasının mövcudluğu deyil, həmin qaydanın necə tətbiq edilməsidir. Şagirdin sırf dini baş örtüyünə görə təhsildən tam kənarlaşdırılması və ya müəllimin yalnız dini geyiminə görə işdən çıxarılması halları baş verərsə, belə qərarların hüquqi əsası, zəruriliyi və mütənasibliyi ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Kələndərova: “Təhsil və dini etiqad azadlığı qarşı-qarşıya qoyulmamalıdır”
Zəhra Kələndərova Varşavadakı müzakirələrdən sonra bildirib ki, heç bir uşağın dini inancı ilə təhsil hüququ arasında seçim etməyə məcbur edilməməsi vacibdir.
Onun fikrincə, hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmaması ilə bağlı yayılan məlumatlar araşdırılmalı, belə hallar təsdiqlənərsə, şagirdlərin təhsil hüququ təmin edilməlidir.
Jurnalist hicablı müəllimələrlə bağlı məlumatların da araşdırılmasını vacib sayır. O qeyd edir ki, müəllimələrin yalnız baş örtüyünə görə ərizə yazmağa və ya işdən çıxmağa məcbur edilməsi barədə iddialar doğrudursa, bunun hüquqi əsasları ictimaiyyətə açıqlanmalıdır.
“Dünyəvilik dini azadlığın ləğvi demək deyil. Təhsil hüququ, əmək hüququ və dini etiqad azadlığı bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır”, – Kələndərova bildirir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi isə yeni qaydalardakı “dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementləri” anlayışının dəqiq sərhədlərinin müəyyən edilməməsidir. Bu ifadənin müxtəlif məktəb rəhbərlikləri tərəfindən fərqli şəkildə şərh olunması riski mövcuddur.
Hazırda məktəblərdə hicabın ümummilli miqyasda ayrıca və açıq şəkildə qadağan edildiyini göstərən ayrıca normativ müddəa müəyyən edilməyib. Bununla belə, həm şagirdlər, həm də müəllimlər üçün qəbul olunan yeni geyim qaydalarının praktik tətbiqi baş örtüyü məsələsini faktiki olaraq gündəmə gətirib.
Mövzu ilə bağlı əsas suallardan biri indi Elm və Təhsil Nazirliyinin qarşısındadır: dini baş örtüyü yeni qaydalarda göstərilən “dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementi” hesab edilirmi və məktəb rəhbərliyinin hicablı şagirdi dərsdən, hicablı müəllimi isə işdən kənarlaşdırmaq səlahiyyəti varmı?
Bu suallara rəsmi və birmənalı cavab verilməsi həm məktəblərdə fərqli praktikanın qarşısının alınması, həm də təhsil, əmək və dini etiqad azadlığının hansı sərhədlər daxilində qorunduğunun aydınlaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
