Qiyabi məhkəmələrdən NO-ID Journalismə: Transmilli repressiyaya qarşı anonim jurnalistika modeli
10 iyun 2026-cı il tarixində Human Rights Watch tərəfindən yayılan bəyanat Azərbaycanda ifadə azadlığı ilə bağlı vəziyyətin artıq təkcə ölkə daxilində deyil, ölkə sərhədlərini aşan bir repressiya modeli halına gəldiyini ortaya qoyur. Təşkilatın qiymətləndirməsinə görə, son illərdə formalaşan hüquqi və siyasi təzyiqlər mühacirətdə yaşayan tənqidçiləri də hədəf alacaq şəkildə genişlənib və bu proses “qiyabi məhkəmə” institutu ilə daha sistemli xarakter alıb.
Bəyanatda əsas diqqət çəkən məqamlardan biri ondan ibarətdir ki, xaricdə yaşayan jurnalistlər, ictimai fəallar və hökumət tənqidçiləri sosial media paylaşımları, onlayn çıxışlar və illər əvvəl yazılan yazılar əsasında cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur. Bu yanaşma təkcə fərdi işlər kimi deyil, ümumi hüquqi tendensiya kimi təqdim edilir: ifadə sahəsindəki fəaliyyət getdikcə cinayət hüququ çərçivəsinə sıxışdırılır.
HRW-nin açıqlamasında qeyd olunur ki, son dəyişikliklər nəticəsində qiyabi cinayət hökmü geniş tətbiq edilməyə başlayıb. Bu isə o deməkdir ki, ölkə xaricində olan şəxslər öz iştirakları olmadan mühakimə olunur və çox ağır həbs cəzaları ilə üzləşirlər.
Təşkilatın araşdırdığı işlərdə Avropa ölkələrində və ABŞ-də yaşayan Azərbaycan vətəndaşlarının 6 ildən 16 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edildiyi bildirilir. Bu işlərdə əsas sübut kimi dövlət tərəfindən təyin olunmuş ekspert rəyləri, sosial media yazıları və videolar göstərilir.
HRW xüsusilə vurğulayır ki, bu proseslərdə müdafiə hüququ formal xarakter daşıyır. Qiyabi məhkəmələrdə təqsirləndirilən şəxslərin özlərini müdafiə etməsi faktiki olaraq mümkün olmur və dövlət tərəfindən təyin edilən vəkillərin rolu effektiv müdafiə standartlarına cavab vermir.
Bəyanatın əsas anlayışlarından biri **“transmilli repressiya”**dır. Bu, yalnız ölkə daxilində deyil, xaricdə yaşayan tənqidçilərə qarşı da hüquqi və siyasi təzyiq vasitələrinin tətbiq edilməsini ifadə edir.
HRW-nin fikrincə, bu mexanizm bir neçə paralel istiqamətdə işləyir: qiyabi məhkəmə hökmləri, ekstradisiya tələbləri, beynəlxalq səfərlərdə saxlanılma riski, ailə üzvləri üzərindən təzyiq, hüquqi qeyri-müəyyənlik və daimi təhlükə hissi. Bu model nəticəsində ölkəni tərk etmiş şəxslər belə tam təhlükəsizlik əldə etmir və potensial hədəf olaraq qalırlar.
HRW-nin qiymətləndirməsində diqqət çəkən digər məqam sübutların xarakteridir. Bir çox işdə illər əvvəl edilmiş sosial media paylaşımları, “YouTube” videoları və siyasi məzmunlu çıxışlar cinayət ittihamına çevrilir. Bu materiallar çox vaxt “zorakılığa çağırış” və ya “dövlətə qarşı fəaliyyət” kimi geniş interpretasiya olunan maddələrlə əlaqələndirilir.
Təşkilat bildirir ki, beynəlxalq hüquqa görə ifadə azadlığı təkcə populyar və ya qəbul edilən fikirləri deyil, eyni zamanda mübahisəli, tənqidi və hətta sərt ifadələri də qoruyur. Zorakılığa real və birbaşa çağırış olmadığı hallarda siyasi nitqin cinayətləşdirilməsi hüquqi standartlara uyğun sayılmır.
Bu hüquqi tendensiya ölkə daxilində də media mühitinə birbaşa təsir göstərir. Son illərdə müstəqil jurnalistlərə qarşı təzyiqlərin artması, redaksiyaların fəaliyyət imkanlarının məhdudlaşması və saxlanmaların çoxalması fonunda informasiya mühiti daha da daralır.
Bu reallığa cavab kimi formalaşan təşəbbüslərdən biri “NO-ID Journalism” modelidir. Bu yanaşma jurnalistikanın mahiyyətini dəyişmir, amma onun işləmə formasını yeni təhlükəsizlik şərtlərinə uyğunlaşdırır.
Modelin əsas prinsipi odur ki, jurnalistin kimliyi yox, təqdim etdiyi məlumatın keyfiyyəti və ictimai əhəmiyyəti ön planda olmalıdır. Bu səbəbdən layihə çərçivəsində müəlliflər təxəllüslə yazır.
Təşəbbüsün məqsədi imza yaratmaq deyil, imzanın təhlükə yaratdığı şəraitdə jurnalistikanın davam etməsini təmin etməkdir. Bu, xüsusilə risk altında olan müstəqil media nümayəndələri üçün alternativ platforma funksiyası daşıyır.
Layihənin təşəbbüskarları Abid Qafarov və Kamran Nəsirlinin yanaşmasına görə, bu model fərdi tanınma yox, kollektiv jurnalistikanın qorunması üçün nəzərdə tutulub.
HRW-nin açıqladığı mənzərə ilə “NO-ID Journalism” təşəbbüsünün ortaya çıxması eyni reallığın iki fərqli tərəfini göstərir: biri hüquqi və siyasi təzyiqin genişlənməsi, digəri isə bu təzyiqə qarşı adaptasiya olunmuş media forması.
Bir tərəfdə qiyabi məhkəmələr, ekstradisiya riskləri və transmilli təzyiq mexanizmləri dayanır. Digər tərəfdə isə anonimlik üzərindən qurulan, amma informasiyanın davamlılığını hədəfləyən yeni jurnalistika modeli formalaşır.
Bu balansın içində əsas sual isə dəyişmir: jurnalistika adla yaşayır, yoxsa məzmunla?
HRW-nin xəbərdarlığı və yeni media təşəbbüsləri eyni nöqtəyə işarə edir — informasiya axını dayansa belə, onun alternativ formaları yaranmağa davam edəcək.
Bu təşəbbüsə qoşulmaq istəyən bütün həmkarlara qapılar açıqdır! Açıq adla, anonim formada, təxəllüslə, ideya ilə, məsləhətlə — hər necə mümkündürsə.
Şəxsiyyəti məxfi saxlanılacaq jurnalistlər təxəllüslə yazacaq, Caspian Watch saytının “Haqqımızda” bölməsində həmin təxəllüslə təqdim ediləcək, avatar şəklinin əvəzinə isə hazırda həbsdə olan istənilən jurnalistin şəklini seçərək istifadə edəcək. Bununla da cəmiyyətimizə və diktatora “həmkarımın işi yaşayır!” mesajı veriləcək.
